Prymitywne rasy owiec

Całe moje zamiłowanie historii rozhulało się w domu na dobre. Załamanie pogody strugami deszczu uwięziło mnie ostatnio w domu, rozstawiłam więc kołowrotek w największej izbie w domu. Tam, w chłodzie i przy niedostatecznym świetle wzięłam w ręce wełnę, która przechodziła ongiś przez palce wikińskich kobiet.

Wełna, o której mówię należą do owiec z grupy północnoeuropejskich krótkoogoniastych wyhodowanych na terenach Skandynawii, Grenlandii, krajów bałtyckich i Wysp Brytyjskich. Uważa się, że pochodzą od owiec które przybyły na kontynent europejski wraz z pierwszymi osadnikami jeszcze w neolicie, czyli ostatniej epoce kamienia łupanego poprzedzającej epokę brązu. Ich wspaniałą cechą jest ich zdolność adaptacji i przetrwania w surowym klimacie jaki tu zastały. Zazwyczaj są niewielkiego wzrostu, ich głowa i nogi są niepokryte wełną i zachowały poroże, które występuje u samców, ale i to nie jest regułą.

Jeśli chodzi o to co mnie jako prządkę interesuje najbardziej czyli runo, tu dzieją się rzeczy najciekawsze. Kolory! Owce są umaszczone wielorako – jednobarwnie (zazwyczaj na biało, czarno bądź w odcieniu czerwonawego brązu – moorit) bądź wielobarwnie. U owiec szetlandzkich rozróżnia się 11 podstawowych kolorów i 30 różnych typów umaszczeń. W nazwach tych odcieni zachował się ślad dawnych wikińskich osadników i tak dziś brąz o czerwonawym odcieniu to moorit, jaśniejszy moorit to mjoget, jasny szarawy brąz to musket, ciemno stalowa szarość to shaela, szarość o niebieskawym odcieniu to emsket itd.. 

prim 14

Co ciekawe, niektóre z nich (m.in. soay, owce św. Jakuba czy szetlandzkie) zachowały zdolność linienia, stąd pozyskiwanie wełny możliwe było nie tylko poprzez strzyżenie, ale również zbieranie (czy wyrywanie) tego, co owca zrzuca (proces można zobaczyć pod tym linkiem) Cecha ta, dokumentująca ich odległe pochodzenie z wielką pasją została wyeliminowana u ras współczesnych. Jeśli chodzi o jakość włosia to rozpiętość jest ogromna! Nie dość, że różnice istnieją między poszczególnymi rasami, to jeszcze wewnątrz praktycznie każdej z nich istnieje rozróżnienie na grubszy włos zewnętrzny chroniący przed deszczem i spodni, miękki, chroniący przed temperaturą. Przykładowo – u owiec islandzkich włos zewnętrzny (tog) osiąga grubość 27 mikrometrów, ale już włos spodni (thel) to wspaniałe 20 mikrometrów, które sprawiają, że wełnę można nosić na gołą skórę. Włosy te w procesie obróbki oddzielane są od siebie i używane w różnych celach. Wyjątkiem jest popularna na Islandii wełna lopi, w której włókna te są zmieszane. Lopi to zresztą temat na osobnego posta, który kiedyś na pewno się pojawi 🙂

prim1

Powyżej: rodzinne zdjęcie owieczek ras (kolejno od lewej) manx loaghtan, norweskiej, gotlanda, szetlandzkiej i islandzkiej. Po różnicach w przędzeniu poznaję, że rodzinka ta tak zgodna pewnie jest jak brać wikińska co wzajemnie swoje wsie łupiła 😉

Przechodząc do konkretów! Zacznę od manxa loaghtana, przechrzczonego ongiś w memach najbardziej metalową owcą świata. Wyhodowana na wyspie Man, jest bodaj jedyną, której rośnie więcej niż jedna para rogów, a można i znaleźć dumnych posiadaczy ich w liczbie 6 sztuk! manxxxDo w latach 40.tych ubiegłego wieku dotrwały jedynie 43 osobniki tej rasy. Dzięki staraniom organizacji dbającej o narodowe dziedzictwo wyspy Man (Manx National Heritage) odtworzono stada hodowane dziś nawet poza wyspą. Dalej jednak szacuje się, że owiec tej rasy jest bardzo mało i ich ilość wynosi około 1500.

prim6

W przędzeniu czuć było, że włos choć niezbyt gruby posiada lekki charakter. Charakterystyczny był lekki poślizg włókien i taka sobie wczepność włosia w siebie, stąd pilnowałam, by skręconego włókna nie wyciągnąć z czesanki  bez kontynuatorów 🙂 Jest to jedna z najbardziej puszystych włóczek z grona wikingów.

Dane motka:
– 90 g
– 240 m
– wpi = 13
– grubość włosia: 29 – 31 mikrometrów
– długość włókien: 75 – 80 mm.

Pozostając w kręgu wysp brytyjskich, kolej na wełnę, z której przędza wyszła najbardziej puszysta, wspaniałą wełnę owiec szetlandzkich. Wyjątkowa w nich jest nie tyle sama miękkość wełny co paleta barw jaką oferują – od bieli po czerń przechodząc przez odcienie szarości i brązów.

shetlandprim4

 

 

 

 

 

 

 

Przyznam, że od roku już marzy mi się prawdziwy tradycyjny szal szetlandzki w naturalnych odcieniach. Ceny gotowej wełny u producenta i koszt sprowadzenia jej do Polski stanowią jednak dla mnie niemałą barierę. Wełnę na ten projekt uprzędę sobie sama 🙂 Jeśli chodzi o wrażenia z przędzenia tego motka – wełnę przędzie się bardzo przyjemnie, co ciekawe jednak przędąc wełnę w odcieniu moorit zauważyłam o wiele większy poślizg włókien niż w przypadku koloru białego. Bywa różnie 😉

Dane motka:
– 99 g
– 280 m
– wpi = 18
– grubość włosia: 29-31 mikrometrów
– długość włosia – 90 mm.

Kolejną owcą jest ta, do której żywię największy sentyment – owieczka islandzka.

prim13

Owieczka wyjątkowa jest ze względu na zachowaną czystość rasy. Od czasu przywiezienia jej na Islandię przez wikińskich osadników zachowano ją w formie nieskrzyżowanej – jedyne próby krzyżowania jej z rasami przywiezionymi z Wysp Brytyjskich zakończyły się katastrofą. Krzyżówki okazały się nieudane i unicestwione a skutkiem ubocznym tego zabiegu było przywleczenie chorób, które wcześniej na wyspie nie występowały. Dziś import jakichkolwiek owiec (nawet rasy islandzkiej) na wyspę jest nielegalny by chronić cenny genotyp i samą wyspę przed chorobami, które jeszcze tu nie dotarły.

Owce te są islandzkim dobrem narodowym, posiadają pierwszeństwo na drogach a całe lato spędzają wolne rozchodząc się po całym kraju i żywiąc się mchami i ziołami.

prim5

Marzeniem każdej prządki byłoby zapewne otrzymanie surowego runa takiej owcy – dzięki nieobecności silnego nasłonecznienia coś takiego jak popalone końcówki runa nie istnieje, a wylegiwanie się w ciągle nowych miejscach, na świeżej trawie i mchach utrzymuje ich runo w czystości. W przędzeniu również wełenka jest bardzo przyjemna, nie jest idealnie gładka jak dzisiejsze merynosy, ale nie sposób się nudzić kiedy pod palce od czasu do czasu wjeżdża włos w innym odcieniu. Póki co uprzędłam jedynie 2 około 50 gramowe moteczki, ale przyszło już zamówienie z wełną o innych odcieniach, więc będzie się przędło 🙂

Na koniec zostawiłam 2 rasy zamieszkałe najbliżej mnie.

Owca staronorweska. To również jedna z najstarszych hodowanych dziś ras i jej historia  przypomina to co zdarzyło się z manxem loaghtanem. Ta rasa również w latach 50.tych XX wieku znalazła się na skraju wymarcia ze względu na nieopłacalność hodowli. Pogłowie odrestaurowano m.in. dzięki staraniom hodowców zrzeszonych w Norsk Villsaulag.   Z ciekawostek – owce te zachowały silny instynkt stadny. Wystarczy jedynie 5 do 7 osobników by wykształciła się pełna hierarchia a ich zachowanie przeczy zupełnie określeniu „owczy pęd”. Dobrze zorganizowane stada wykształciły zdolność specyficznego reagowania na pojawiające się drapieżniki – rozbiegają się one w kształt wachlarza a silniejsze osobniki odciągają drapieżnika od stada dając szansę słabszym na ucieczkę . Instynkt ten wysoko stawia poprzeczkę psom pasterskim, którym trudno nad takim stadem zapanować, ale z drugiej strony otwiera możliwość hodowania tych owiec na terenach gdzie spotyka się wilki czy niedźwiedzie.norwegian

Bałam się bardzo tego, że wełna tak starej rasy rozczaruje mnie szorstkością i przez to brakiem dalszego zastosowania. Wątpliwości trzymały się mnie jeszcze podczas przędzenia pojedynczej nitki, włókno jest bowiem dość surowe, ślisko – sznurkowate. Widać w nim skałę smaganą wiatrem niosącym krople słonego oceanu. Po zdublowaniu nitek okazało się jednak, że wełna odprężyła się na tyle, że całość zyskała na miękkości i puszystości. Nie jest tak miękka jak owca szetlandzka, ale jak na to czego się spodziewałam, owca ta zupełnie mnie zaskoczyła miękkością.

prim8Dane motka:
– 99 g
– 245 m
– wpi = 18
– grubość włosia: 33 – 38 mic
– długość włosia: różna! od 8 cm do niemal 20 cm.

 

 

Dla porównania, tak wygląda 99 gramów owcy norweskiej (motek u góry) i 98 gramów gotlanda (u dołu):

prim12

Gotland. Gotland jest ostatnią z prymitywnych owieczek uprzędzionych podczas ostatnich deszczów. Jest to również najmłodsze dziecko w rodzinie. Wyhodowana została w latach 20.tych XX wieku jako krzyżówka pradawnej gotlandzkiej rasy gute z owcą romanowską i karakuł. Stanowi ona nową, lepszą wersję starego pięknego Gute – umaszczenie stało się jednolite i zniknęło poroże. Można dziś jeszcze spotkać Gute hodowane na Gotlandii, ale są już rzadkością i hodowane są w celu zachowania genów. Może kiedyś uda się zdobyć jego wełnę!

gotland_origins — kopia

Wełna tej owcy również mnie zaskoczyła, ale w zupełnie inny sposób. Jest bardzo trudna w przędzeniu. Włókna są grube, słabo wczepne w siebie i niesamowicie śliskie. Nastręcza to problemów z kontrolowaniem by uprzędzione pasemko nie wyśliznęło się z czesanki i wymaga pewnej wprawy przy dołączaniu nowych włókien w przypadku zerwania.

prim10 prim9

Zaletą za to jest piękny stalowo szary blask i wysycona szara barwa.

Dane motka:
– 98 g
– 117 m
– wpi = 13
– grubość włosia: 30 – 44 mikrometrów.

Tak właśnie wyglądało u mnie parę ostatnich dni. Deszcz podlewał mi poletko lnu, a ja cofnęłam się w czasie i odbyłam podróż przez dawne kraje skandynawskie i ich strefę wpływów. Dość pobieżnie póki co, ale  ten projekt północnoeuropejski znajdzie niebawem swoją kontynuację w dwóch osobnych projektach – islandzkim i szetlandzkim. Będą nowe wełny, ich zastosowanie i nowe opowieści.

 

Zdjęcia zaczerpnięte z:
Manx Loaghtan – www.langleychase.co.uk
owca staronorweska – www.bjornefabrikken.no
gotland, karakuł, gute ,owca romanowska i szetlandzka – zasoby wikipedii
pozostałe zdjęcia są mojego autorstwa 🙂

You may also like:

6 komentarzy

  1. A przędła juz Pani z runa owiec Soay? Mam te owce i ciekawa jestem jak wyglądałaby ta nić. Pozdrawiam.

    1. Jeszcze nie choć marzę o tym! A czy jest możliwość odkupienia ich wełenki po którejś strzyży?

  2. Dzięki za informacje. Czytam Twójego bloga pełnego ciekawych informacji nie tylko technicznych, ale i historycznych.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *